Ο καρκίνος και η νόσος Αλτσχάιμερ συγκαταλέγονται στις πιο σοβαρές παθήσεις της σύγχρονης ιατρικής. Παρ’ όλα αυτά, εδώ και πολλά χρόνια, οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει κάτι παράξενο: Οι άνθρωποι που νοσούν από καρκίνο φαίνεται να αντιμετωπίζουν μειωμένο κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου Αλτσχάιμερ – και το αντίστροφο. Η βιολογική εξήγηση γι’ αυτό το φαινόμενο παραμένει, σε μεγάλο βαθμό, ανεξερεύνητη.
Η νέα μελέτη του Justin Stebbing, καθηγητή βιοϊατρικών επιστημών στο Anglia Ruskin University, δίνει μια πιθανή εξήγηση: Ορισμένοι καρκινικοί όγκοι ενδέχεται να στέλνουν σήματα στον οργανισμό που, άθελά τους, προστατεύουν τον εγκέφαλο από τη συσσώρευση τοξικών πρωτεϊνών που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Όπως εξηγεί ο δρ. Stebbing σε άρθρο του στο The Conversation, η νόσος Αλτσχάιμερ χαρακτηρίζεται από τη συσσώρευση αμυλοειδούς βήτα, μιας κολλώδους πρωτεΐνης που σχηματίζει πλάκες μεταξύ των νευρικών κυττάρων στον εγκέφαλο. Αυτές οι πλάκες διαταράσσουν την επικοινωνία μεταξύ των νευρώνων και προκαλούν φλεγμονή, καταστρέφοντας σταδιακά τον εγκεφαλικό ιστό και οδηγώντας σε απώλεια μνήμης και γνωστική έκπτωση.
Θέλοντας να ρίξουν «φως» στο παράξενο φαινόμενο, οι ερευνητές εμφύτευσαν όγκους ανθρώπινου πνεύμονα, προστάτη και παχέος εντέρου κάτω από το δέρμα ποντικών που είχαν τροποποιηθεί γενετικά, ώστε να αναπτύξουν αμυλοειδείς πλάκες παρόμοιες με αυτές της νόσου Αλτσχάιμερ. Αυτό που παρατήρησαν τους προκάλεσε μεγάλη έκπληξη: Ο εγκέφαλος των ποντικών με τους όγκους σταμάτησε να σχηματίζει τις συνήθεις αμυλοειδείς πλάκες. Σε ορισμένα πειράματα, τα ίδια ποντίκια παρουσίασαν επίσης καλύτερες επιδόσεις σε τεστ μνήμης.
Η έρευνα έδειξε ότι οι όγκοι απελευθέρωναν στο αίμα μια πρωτεΐνη (κυστατίνη-C), ικανή να διαπεράσει τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, ένα φυσικό «φίλτρο» του οργανισμού, και να φτάσει στον εγκέφαλο. Εκεί, η κυστατίνη-C προσκολλάται στο αμυλοειδές βήτα και βοηθά τα μικρογλοιακά κύτταρα —τα κύτταρα άμυνας και καθαρισμού του εγκεφάλου— να το απομακρύνουν. Στη νόσο Αλτσχάιμερ, αυτά τα κύτταρα συνήθως δεν λειτουργούν σωστά, με αποτέλεσμα να συσσωρεύονται οι πλάκες. Η κυστατίνη-C φαίνεται να «ξυπνά» ξανά αυτή τη λειτουργία καθαρισμού.
Η ιδέα ότι ο καρκίνος μπορεί να έχει έμμεσα μια προστατευτική επίδραση στον εγκέφαλο ακούγεται αντιφατική. Αυτό, φυσικά, δε σημαίνει ότι είναι ωφέλιμος. Δείχνει, όμως, ότι στη βιολογία συχνά υπάρχουν απρόσμενες ισορροπίες: Μια επιβλαβής διαδικασία μπορεί, κατά λάθος, να ενεργοποιεί μηχανισμούς που ωφελούν ένα άλλο μέρος του οργανισμού. Τα ευρήματα συμφωνούν με μεγάλες μελέτες σε ανθρώπινους πληθυσμούς, που δείχνουν αυτή την «αντίστροφη σχέση» μεταξύ καρκίνου και νευροεκφυλιστικών ασθενειών. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν σημαντικοί περιορισμοί: Τα πειράματα έγιναν σε ζώα και δεν είναι βέβαιο ότι το ίδιο συμβαίνει στον άνθρωπο.
Παρ’ όλο που χρειάζεται περισσότερη έρευνα, η μελέτη ανοίγει νέους δρόμους. Οι επιστήμονες εξετάζουν πλέον το ενδεχόμενο να αναπτυχθούν φάρμακα που μιμούνται τη δράση της κυστατίνης-C, χωρίς φυσικά να εμπλέκεται ο καρκίνος. Το βασικό μήνυμα είναι ότι οι ασθένειες του οργανισμού δεν λειτουργούν απομονωμένα. Ακόμα και σοβαρές παθήσεις μπορεί να αποκαλύψουν μηχανισμούς που, αν κατανοηθούν σωστά, μπορούν να οδηγήσουν σε νέους τρόπους προστασίας του εγκεφάλου και της μνήμης στο μέλλον.
